Ирон адæмæн сæ цæсгом, сæ удварн ирдæй кæм зынынц, ахæм æнусон хæзнатæ сты се ’гъдæуттæ. Цæмæй сывæллæттæ сæ ирондзинадæй сæрыстыр уой, уый тыххæй сæ хорз зонын хъæуы нæ истори, культурæ, не ’гъдæуттæ, не ’взадæы хъæздыгдзинæдтæ. Уымæн та стыр ахъаз сты ирон æвзаг æмæ литературæйы, ирон традицион культурæйы уроктæ. Ацы уроктæ æрмæст зонындзинæдтæ райсыны тыххæй нæ хъæ-
уынц, фæлæ хъæздыгдæр кæнынц скъоладзауты миддуне, ахуыр кæнынц аив дзырдæн аргъ кæныныл, æвзæр æмæ хорз кæрæдзийæ иртасыныл.
Нæ рæзгæ фæлтæрмæ царды фарн цæуы нæ куырыхон хистæртæй. Ирон æгъдау, ирон æфсарм, кæстæртæн зонд амонын арæзт сты адæмты зæрдæтæм, ис сын æгæрон тых. Цæмæй нæ фыдæлты фарн бæрзонддæр сисæм, ууыл архайæм нæ хъомыладон куысты, 
æдзух нæ зæрдыл дарæм уыцы æгæрон тых. Ирон æгъдæуттæ, бæрæгбæттæ сты адæмы хæзнатæ, æмæ уыдонæй иу у чындзæхсæв

 

Æрæдæы Елхоты 1-æм гимназийы ирон æвзаг æмæ литературæйы, ирон традицион культурæйы ахуыргæнæг Хъуысаты Ларисæйы хъæппæрисæй хистæркъласонтæ бацæттæ кодтой гом равдыст «Ирон чындзæхсæв». Гимназийы зал уыдис аив фæлгонцгонд. Хъуысыдысты ирон фæндыры зæлтæ. Бæрæгбон йæ арæхстдæын фæндыр-дзагъдæй саив кодта музыкалон скъолайы ахуыргæнæг Дзгойты-Туаты Зæринæ. Æртæкъахыг фындæы цур, æртæ чъирийы æмæ бæгæныйы къус сæ разы, афтæмæй ирон дарæсы (раздæр-иу куыд уыд) бадтысты æртæ «куырыхон хистæры» (10-æм къласы ахуырдзаутæ Хъуылаты Ацæмæз, Саулохты Альберт æмæ Касаты Леуан). Иууылдæр æнхъæлмæ кастысты «чындзы» æрбацыдмæ (10-æм къласы ахуырдзау Пелиты Оксанæ). 
Чыздæытæ æмæ лæппутæ ирон дарæсы (радæы-иу куыд уыдис, афтæ) сарæзтой хъазт. Уалынмæ кæстæркъласонтæ Æигунов Чермен, Гогиашвили Георгий æмæ Саккаты Хетæг æрбазгъордтой æмæ фехъусын кодтой цины хабар: «Чын-дзы æрбаластой! Чындзы æрбаластой!» Бакодтой йæ хистæрты размæ. Тынг аив, зæрдæмæхъаргæ куывд ракодта «каддæын хистæр» Хъуылаты Ацæмæз. «Чын-дзы» бакодтой сылгоймæгты цурмæ, цæмæй байуара мыдыкъус. Сылгоймæгты хистæр Сæлбиты-Кокойты Зоя тынг арфхъуыдыдæын куывд ракодта, загъта, «чындз» фарны къах куыд бавæра хæдзармæ,бинонтимæ æнгомæй куыд цæра, хистæртæн æмæ сыхæн уарзон куыд уа. Рæсугъд, мидисдæын арфæйы ныхæстæ загъта «къухылхæцæг» (11-æм къласы ахуырдзау Æигунов Артур). Сæрызæды тырыса «чын-дзы» сæрыл æрхæсгæйæ 
9 -æм къласы ахуырдзау Гиоты Рустамы зæрдæ «чындз æмæ бинонтæн» загъта, цæмæй сæм фарн æмæ амонд сæ мидбылты худой. Мыдыкъус уаргæйæ, чындз сылгоймæгтæн лæвар кодта раздарæнтæ.
Скъоладзаутæн сæхимæ дæр тынг цымыдис сæвзæрын кодта ацы равдыст. Сывæллæтты зæрдæты ныууагъта арф фæд, бирæ фæзилæнтæ дзы бадардзысты сæ зæрдыл дарддæры царды.
Равдысты кæронбæттæны сын гимназы директоры хъомыладон фарстаты хæдивæг Мæхъиты Розæ ракодта ахæм арфæ: «Алы бæрæгбон дæр уыл фарн æмæ амондимæ æмбæлæд. Нæ кæстæртæ, фæдзæхсын уын, уарзут æмæ æххæст кæнут нæ фыдæлты æгъдæуттæ æмæ уæд царды рæсугъд фæндæгтыл цæу-дзыстут. Æрмæст уæд бамбардзыстут къонайы хъарм, æмæ уæ зæрдæты уалдзыгон дидинæгау райхæлдзæн уарзондзинад фыдæлты зæхмæ, райгуырæн къонамæ».

Дзарасаты Изетæ, 
Елхоты 1-æм гимназы 
ахуыргæнæг