Не ‘взаг нæ фарн у? Æви не знаг у не ‘взаг?

Нации, как и женщине, не прощается минута оплошности, когда первый встречный авантюрист может совершить над ней насилие.
Карл Маркс

Цалдæр азы размæ, «Дæлимонбындартæ», зæгъгæ, цы уац ныффыс-тон, уым ракодтон Бельгийы цæрæг фламандæгты æмæ чехты кой. Уыдонæй алкæй æвзаг дæр кæддæр лæууыди сæфты къахыл, цъист æй кодтой, скъолатæм æй æввахс нæ уагътой. Фæлæ фæстагмæ уыцы адæмтæ «хъал кæнын, сæхи æмбарын байдыдтой, национ æнкъарæнтæ базмæлыдысты, æвзар уадзынмæ фесты, фарнылæгты, æппæт адæмы иузæрдион, сæруæлдай куыс-ты фæрцы æвзаг цадæггай раудæгас, литературон нормæтæ сфидар сты, фæзындис ахуырадон, культурон æхсæнадтæ, литературон альманахтæ, фысджыты ног фæлтæртæ…».
Афтæ рауади сæ хъуыддаг басктæн дæр. Уыдон цæрынц Испанийы. Се ‘взаг Европæйы æвзæгтæй иуы хуызæн дæр нæу. Йæ равзæрд дæр ын нæма сбæрæгчынди. Басктæ йæ сæхæдæг хонынц эускера. Официалоныл нымад у æрмæст Наваррæйы баскаг провинциты, цæры дзы 500 мин адæймаджы бæрц. Фыссæг Францеск Вальверду куыд зæгъы, афтæмæй дыууæ мин азы размæ баскты æвзаг ахста, ныртæккæ йыл цы рæтты дзурынц, уымæй цыппарфондз хатты уæрæхдæр бынæт-тæ. Фæлæ куыдфæстæмæ йæ арæнтæ къуындæгæй-къуындæг-дæр кодтой. Уæлдай тæссагдæр уавæрты бахауди XVIII æнусы.

Ныртæккæ Наваррæйы цæрджы-тæн æрмæст сæ 11 проценты дзурынц уыцы æвзагæй, Баскты Бæстæйы цæрджытæн та сæ 23 проценты. ХХ æнусы 60-æм азты бирæтæм афтæ касти, зæгъгæ, баскты æвзаг хæстæгдæр рæс-тæджы амæлдзæни. Фæлæ 1979 азы Баскты Бæстæ райста политикон автономи. Æмæ, адæмы ‘хсæн стыр пропагандис-тон куыст кæй цыдис, уый руа-
джы æвзаг æндидзыны фæн-дагыл æрлæууыди. Фæзынди, хицæн адæймæгты къухы чи уыд, ахæм скъолатæ, ахуыр дзы кодтой баскаг æвзагыл. Фæстагмæ уыцы скъолатæ сиу сты паддзахадонтимæ. 1981–1982 азты баскаг скъоладзаутæн сæ 15 проценты ахуыр кодта баскагау. Иннæтæн кастилаг (испайнаг) æвзагыл уыдысты сæ программæтæ, фæлæ се скъолаты æнæмæнг ахуыр кæнинаг предметыл нымад уыди баскаг æвзаг. Ацы æвзагыл джиппы уагъд цæуы цалдæр журналы. Уымæй дарддæр баскты регионалон администрацийы фæндæй телеуынæны баскаг æвзагыл æрвылбон вæййы равдыстытæ цыппар сахаты дæргъы. 1981 азы ацы ‘взагыл рауагътой 224 чиныджы. Фæндæгтыл, горæтты æмæ хъæуты фæзынди мингай амонæнтæ – фыст сыл ис бас-каг æмæ испайнаг æвзæгтыл. Фæлæ уый нырма, цы куыст бакæнын хъæуы, уымæн йæ хæрз чысыл хай у. Наваррæйы æмæ Баскты Бæстæйы паддзахадон кусæндæттæ фæцалх сты хъуыддæгтæ дыууæ ‘взагыл аразынмæ…
«Махæн ныртæккæ ис историон фæлварæн, – фыссы Ф. Вальверду. – Кæд уыцы фæлварæны нæхи, куыд æмбæлы, афтæ равдисæм, кæд йæ сæрты кадимæ ахизæм, уæд зæгъæн уыдзæни: уыцы хъуыддаджы нæ алчидæр рамбылдта, уымæн æмæ сæфынæй тас нал у миназыккон культурæтæн» («Курьер ЮНЕСКО», 1983 азы август).
Кæдæй кæнæм æмæ цас кæнæм мах та не ‘взаджы койтæ, фæлæ койтæ койтæй баззайынц, æвзаг та, гипнозæй ахст хæфс калмы хъæлæсмæ уасгæ куыд быра, афтæ йæ сæфты фæндагыл бафтыд, æмæ йæ раздахынæн ницы аразæм. Иронау æдæрсгæ дзурын чи нæ фæразы æмæ æвзаг базонын йæ фæсонæрхæджы дæр кæмæн нæй, уыдон дæр телеуынæны кæнæ газетты фæрстыл нæ мадæлон æвзаг бахъахъхъæныны койтæй уы-
рыссагау сæ мондæгтæ уадзынц.
Уыцы койтæ фылдæр хатт вæй-йынц хи равдисыны охыл. Уæвгæ та фæдис хъæр кæнын хъæуы, уымæн æмæ Уæрæсейы æп-
пæты рагондæр æвзаг ба-хъахъхъæныныл цæуы ныхас. Фæлæ нæ хицæуттæм дæр æмæ адæмæн сæхимæ дæр хъæр нал хъуысы. Æмæ та мæ зæрдыл æрлæууыдысты «нæрæмон Виссарионы» (Белинскийы) ныхæстæ: «Есть истины, которые даже пошлы, потому именно, что слишком очевидны, как, например, то, что летом тепло, а зимой холодно, что под дождем можно вымочиться, а перед огнем высушиться. А между тем у нас иногда необходимо защищать подобные истины всей силой логики и диалектики…»
Не ‘взаг нæ цæстыты раз йæ уд исы æмæ йын æвæстиатæй баххуыс кæнын кæй хъæуы, уый дæр ахæм истинæ у, фæлæ цыма махæн нæ удтæ нæ мидæг амардысты, уыйау нæм æппындæр ницыуал хъары. Æмæ фæрсын: кæд нæхæдæг нæхи нæ хъæуæм, уæд исчи мах мæтæй мæлы? Раст зæгъын хъæуы, нæ сыхæгтыл-иу уынгæджы бон куы ныккодта, уæд-иу нæ бацагуырдтой. Æмæ-иу нæ фыдæлтæ дæр, айтæ-уыйтæ нал, фæлæ алæгæрстой лæгæвзæрстæй. Афтæ кæй уыд, уымæн хорз æвдисæн Секъайы ныхæстæ дæр: «…хъæбатыр æмæ хæстмондаг ирон адæм се ‘мдин Гуырдзыстоны сæрыл нæ ауæрстой сæ туджы цъыртт Турк æмæ Персимæ хæсты рæстæджы, кæддæриддæр сæ
топпы дзых, сæ карды ком ху-динагæй нæ раздæхтой, фæлæ сын, æвæццæгæн, сæ куыстæн аргъгæнæг нæ уыд». Ирыстон Уæрæсеимæ куы баиу, уæд нæ адæм алы хæстыты цы гæнæг уыдысты, уый та хъуамæ диссагæн хæссиккой. Зæххы къорийы æхсæзæм хай чи ахста, уыцы Советон Цæдисы адæмтæй Фыдыбæстæйы Стыр
хæсты рæстæг ирæттæй хъæ-батырдæрæй йæхи ничи равдыста. Армыдзаг Ирыстонæй уыцы хæстмæ ацыди 120 мин адæймагмæ æввахс, æмæ се ‘мбис уым баззади. Хъуамæ уыдæттæ хынцид абоны Уæрæ-сейы хицауад æмæ йе ‘ргом тынгдæр здахид нæ адæмы уавæрмæ, фæлæ кæм!
Адæймаг йæхæдæг йæхицæн аргъ куы нæ кæна, уæд æй иннæтæ æппындæр ницæуыл нымайынц æмæ фæстагмæ джидзæггаг свæййы, хъазæнхъул дзы рауайы. Уый канд хицæн адæймæгтæм нæ хауы, фæлæ æнæхъæн адæмтæм дæр: ацы стыр æмæ змæст дунейы хи бахъахъхъæныныл удуæлдай тох хъæуы, æмæ уый кæй нæ фæнды, уыцы адæм иннæтæн свæййынц цагъартæ æмæ амæддæгтæ. Цагъарты та никуы ничи уарзта.
Ирæттæ сæр сæрмæ кæй нæ хæссынц, уый тыххæй иу æмæ дыууæ хатты нæ фыстой нæ фарнылæгтæ. Фæлæ сæм хъусæг никуы фæци. Къоста дæр фæдисы хъæр уымæн кодта: «Гъе-мардзæ, исчи!», «Зæй уæ фæласа, нæ тæрхоны лæгтæ!» Фылдæр хатт-иу нæ адæмы цауддæртæ нæ адæмы хуыздæрты сафынмæ бавнæлдтой. Æмæ Къоста бирæгъæй цæйау загъта, «диссаг æвналынмæ, – цас ын æнтысти!», афтæ-иу рауади хабар. Фæлæ ХХ æнусы нæ фыдæлтæ кæй бавзæрстой, – фыццаджы-фыццаг сæхи аххосæй! – ахæм бæллæхтæ никæмæн зæгъы мæ зæрдæ. Адæймаджы æппæты æл-гъагдæр миниуджытæ – хæ-лæг, æдзæстуарзондзинад, цъыф калын, нымудзын – сæ куыст бакодтой, æмæ уыдон азарæй нæ хæрзæджытæ мæрдтæм бацыдысты, царды хицæуттæ та систы хæлæгæй гуырдтæ, цъыфкалджытæ, дзырдхæсджытæ. Уый, кæй
зæгъын æй хъæуы, æнæ фæ-зынгæ нæ фæци фæстæдæры фæлтæрты цардыл. Фарн иу фæлтæрæй иннæмæ куы нæ хиза, уæд мыггаг заууаты уавæрмæ цæуы, абон мах мыггаг куыд цæуы заууаты уавæрмæ, афтæ. Баскты кой дæр уый тыххæй ракодтам. Уыдонæн сæ нымæц махæй бирæ фылдæр нæу, алы рæтты цæрынц (Испанийы, Францы), æнус-
ты дæргъы сæ цъист кодтой, уæлдайдæр фашистон диктатор Франкойы дуджы, фæлæ сæм уæддæр уыйбæрц зонд æмæ тых разынд, æмæ карзæй сдзырдтой се ‘взаг бахъахъхъæныны сæрвæлтау. Цы мадзæлттæй архайынц, уыдон ир æмæ дыгурæн бафæзминаг бæргæ сты, фæлæ… Суанг фæндæгтыл, уынгтыл, хæдзæрттыл дæр фæзынд амонæнтæ баскаг æвзагыл. Махмæ нæхи ‘взагыл ахæм амонæнтæ цæмæй уа, уый тыххæй æппынæдзух дзурæм, фæлæ нæ хицæуттæ раздæр æмæ ныр дæр уыдæттæ лыстæг хъуыддæгтыл нымадтой æмæ нымайынц. Адæм цæмæй сæхи æрæмбарой, се ‘взагыл ныфсхастæй дзурын байдайой,
фыдæлты фарн фæстæмæ раздахой, ууыл республикæйы куыст нæ цæуы. Ир æмæ дыгурæн сæ 80 проценты бæрц Дзæуджыхъæуы цæры, фæлæ ма уæ цæст ахæссут нæ сæйраг сахарыл: цы йе ‘ддаг бакаст, цы йæ мидæггаг – æцæгæлон. Иронæй-дыгуронæй дзы цы ис? Хæрз гæзæмæ цыдæртæ. Уыдон дæр нæ цæстыты раз къаддæрæй-къаддæр кæнынц. Мæнæ та нæм ног отель дæр фæзынди нæ сахары сæйраг уынджы: раздæры «Универмаг гранд-отель» «Александровский»-йæ агæпп ласта. Нæхи ирон-дыгурон нæмттæй Хуыцау бахизæд – националист нæ куы схона исчи! Уагæр ма уыцы фыдбылызы Александр II Цæгат Кавказы адæмтæн æвирхъау бæллæхтæ куы не ‘рхастаид, сæдæгай минтæй сæ куы нæ цагътаид, сæ хал, сæ бæндæн сын куы нæ фæхауын кодтаид æмæ милуантæй æцæгæлон бæстæтæм (Туркмæ, Сиримæ, Иорданимæ æмæ æндæр рæттæм) куы нæ аивылдаиккой! Мæнæ куыд зæгъынц уый тыххæй историктæ: «Солдаты Александра II, которого сейчас прославляют как величайшего реформатора царской империи, но который для кавказских племен был величайшим убийцей из всех российских царей… Это был первый современный геноцид на европейской почве… Погибли до 300 000 черкесов (черкестæ хуыдтой æппæт Цæгат Кавказы адæмты дæр. – Хъ. Æ. ), которых Россия после их окончательного поражения в 1864 году начала изгонять с родной земли. Они гибли от голода и насилия, тонули, умирали от болезней…» Фæлæ, æвæццæгæн, мах, Николай Некрасов кæй кой кæны, ахæм адæмыхатт систæм: «Чем тяжелей наказание, тем им милей господа». Афтæ цæрынæй-хæрынмæ искæй роны бырд стæм. Цагъары гакк ныл счынд æмæ дзы куы нал фервæзæм, уымæй тынг тæрсын.
Махæй 6–7 хатты къаддæр чи у нымæцæй, уыцы абхазты уæд та куы бафæзмиккам: сæ республикæйы æппæт сахарты, хъæуты, æхсæнадон хæдзæрттæм бацæуæнты дæр амонæнтæ фыст сты абхазагау æмæ уырыссагау, парламенты æмæ хицауады æмбырдты дæр ныхас кæнынц дыууæ ‘взагыл.
Абайты Вассо, стæй нæ фысджытæ къордтæй æмæ хицæнтæй бирæ хæттыты фыс-
той, дзырдтой, ирон скъола ногæй йæ къахыл слæууын кæныны тыххæй. Мæнæ Вассойы ныхæстæ: «Без национальной школы, хорошо поставленной на научную основу, нам нельзя существовать. Мне удалось убедить в этом владикавказское руководство, и они мне обещали всячески помогать».
Нæ хицæуттæй нæ бон базыдтам (иуæй-иутæ дзы комкоммæ ирон æвзаджы ныхмæ дзырдтой), паддзахадон ирон скъолатæ нæм, æвæццæгæн, нал фæзындзæни, фæлæ – гъе-мардзæ, исчи! – нæ бонджынтæй иу уæддæр куы басгуыхид патриот æмæ, баскты фæзмгæйæ, йæхи хардзæй куы саразид ирон скъола, фыццаг уал райдайæн ахуыргæнæндон…
Фæлæ уыдон сæнттæ сты, фэнтезитæ… Дзырддзæугæ испайнаг философ Хосе Ортега-и-
Гассеты загъдау, æцæгæй сæфгæ кæй кæны, уый чи нæ хаты, ахæм адæймаг æнæмæнг бабын уыдзæн, йæхи никуы æрæмбардзæн, йе ‘цæг цæсгом никæд ссардзæн. Афтæ у нациты хабар дæр… Æз иу лæгæй мæ зæрдæ ницæуылуал дарын. Ацы рæнхъытæ фыссын, мæ зæрдæйы тугтæ кæлынц, афтæмæй…
Байроны загъдау, «душа моя мрачна…».

Р. S. Мæ уац ныффыссыны фæстæ райстон цалдæр чины-джы, цагъарты, козбауæмхиц, коммæгæс, уисæнгæнаг адæймæгты тыххæй дзы цы фыссынц, уый базоныны охыл. Æмæ дзы ссардтон ахæм ныхæстæ:
1. «Раб тот, кто не умеет владеть собой» (Эпиктет).
2. «Раб, довольный своим положением, вдвойне раб, потому что не одно его тело в рабстве, но и душа его» (Эдмунд Берк).
3. «Самое большое рабство – не обладая свободой, считать себя свободным» (Иоганн Гете).
4. «Раб, не сознающий своего рабства и прозябающий в молчаливой, бессознательной и бессловесной рабской жизни, есть просто раб. Раб, у которого слюнки текут, когда он самодовольно описывает прелести рабской жизни и восторгается добрым и хорошим господином, есть холоп, хам» (Владимир Ленин).

Хъодзаты Æхсар