Билар

Æрымысæм нæ адæмы уарзон хъæбул Хъæбæлоты Емæзайы фырт Билары рухс ном... 

Уый райгуырд Озречы 1917 азы. 1939 азы каст фæци Мæскуыйы педагогон институт. 1948 азы та фæсаууонмæ – партион уæлдæр скъола. 1961 æзæй суанг 
1982-мы онг дысвæлдæхтæй бакуыста Цæгат Ирыстоны разамонæгæй. Уый фæдыл хорзæхгонд æрцыд Ленины дыууæ орденæй, Октябры Революцийы, Фæллойадон Сырх Тырысайы ордентæй æмæ æндæр паддзахадон хæрзиудæытæй.

Хъæбæлоты Билар йæ бæрнон куысты канд дардмæуынаг æмæ хъæппæрисдæын разамонæг нæ басгуыхти, фæлæ ма, куыд фæзæгъынц, мады гуыбынæй рахаста адæмуарзæгой арф зæрдæйы ахаст. Уый уыд æвæдæиауы ныфсдæттæг миниудæыты хицау. Йæ хъуыддæгты йæм уыд, йæ кармæ гæсгæ цы нæма æмбæлд, ахæм куырыхондзинад.

Абон дæр ма бæрæг дарынц, Билар ссæдз азы дæргъы не ‘хсæнадон царды мидæг цы ахадгæ бавæрæнтæ бахаста, уыдон. Цы политикон æгъдауæй, цы республикæйы промышленнон æмæ хъæууонхæдзарадон арæзтады, цы культурæйы къабæзты рæзты хъуыддадæы. Цал æмæ цал очеркы ныффыстой нæ курдиатдæын фысдæытæ æмæ æурналисттæ Хъæбæлоты Билары цардвæндадæы æмæ йæ ахъаззадæы æхсæнадон куысты æнтыстдзинæдтыл. Номæй-номмæ дзургæйæ уыдонæй мæ зæрдæмæ арфдæр райстон фыссæг, æурналист, УФ-йы сгуыхт кусæг Дауыраты Дамиры уацхъуыд «Хъæппæрисдæын разамонæг æмæ 
хъуыддадæы лæг», кæцы мыхуыры рацыд Билары райгуырдыл 90 азы сæххæсты фæдыл газет «Рæстдзинад»-ы 2007 азы 24 ноябры. Æрмæг кæрæй-кæронмæ у Хъæбæлоты Билары бирæвæрсыг æхсæнадон куыс-
тыл цæстуарзон афæлгæст.

Æз дæр, куыд культурон-рухсадон рагондæр кусдæытæй иу, базонгæ кæнон нæ газеткæсдæыты мæ цалдæр ирд мысинагимæ.

Адæймаг-иу дисы бацыд, цас æрдзон хуымæтæгдзинад уыди Билары уæнгты…

Цæвиттон, иуахæмы Хуымæллæдæы культурæйы арт-дзæсты радон стыр бæрæгбоны архайдта Хъæбæлоты Билар. Хихъæппæрисадон къорды тыхтæй цы концертон программæ бацæттæ кодтой, уыдонæй Билар уæлдай æхсызгондæрæй бацин кодта бынæттон скъолайы удæфон (духовой) оркестрыл. Зæрдæбын арфæтимæ оркестры архайдæытæй алкæмæн дæр йæ къухы арм æрæлхъывта.

Билар æгæрон уарзт æмæ аргъ кодта адæмон-героикон зардæыты сфæлдыстадæн. Уый уыд æвдайæм азты. Ирыстоны цыди аивад æмæ культурæйы кусдæыты дыккаг съезд. Байгом æй кодта Хъæбæлоты Билар. Ныхас дзы цыди героикон зардæыты сфæлдыстадон рæзтыл. Хъæдгæроны хъæусоветы сæрдар Бокоты Солтан (хъыгагæн, не 'хсæн нал ис) йæ раныхасы бæстон дæнцæгтæ æрхаста, уыцы хъуыддадæы хъæндзинæдты фæдыл. Йæ кæронбæттæн ныхасы Хъæбæлойы-фырт раст аргъ скодта Бокойы-фырты фиппаинæгтæн. Хатыр ракуырд-та, æмæ дарддæр дзырдта: «Иу рæстæдæы мæм Ростовæй сдзырдта Плиты Иссæ:

– Билар, цалдæр боны мын ис уæгъд рæстæг, æмæ мæ фæнды, нæхи Ирыстоны сæ куы арвитин, уый.

Мæнæн уый æхсызгон куыннæ уыдаид! Æмæ йын дзуапп радтон:

– Иссæ, табуафси, æнхъæлмæ дæм кæсæм!

Бауырнæд уæ, дыккаг бон Ирыстоны балæууыд. Йæ курдиатмæ гæсгæ фæраст стæм нæ æрдзы рæсугъддæр къуым Цъæймæ. Уыдис сихорафон. Сæ фæллад чи уагъта, уыдоны баййæфтам хæргæ. Нæхи бæргæ фæаууон кодтам, фæлæ нæ уæддæр бафиппайдтой. Цалдæр лæппуйы рауадысты нæ размæ. Райстой нын нæ къухтæ. Тынг зæрдиагæй нæ хуыдтой семæ аходæн скæнынмæ. Куы нæ разы кодтам, уæд лæппутæй иу загъта:

– Кæд æмбæлы, уæд уын иудыууæ зарæдæы дæр акæниккам.

Уыцы ныхæстæм Иссæ фæрæвдз:

– Кæд афтæ у, уæд, табуафси, цæуæм.

Æмæ лæппутæ ныззарыдысты. Мæн ферох, кæм дæн, уый. Аныгъуылдтæн зарæдæы ныхæсты æмæ зæлты. Иу заманы Иссæ мæ зæрдыл æрбалæу-уыд. Фæлæ æрбатар, мæ цуры нал уыди. Хæстæгдæр уаты дуар фегом кодтон æмæ уынын диссаг: Иссæ бады бандоныл гуыбыруæхскæй, йæ къухтæ цæсгоммæ ныббыцæу кодта æмæ сывæллонау хæкъуырццæй кæуы.

– Цы 'рцыди, Иссæ?! – сонт фарст æй акодтон.

– Ницы мыл æрцыд, – арф ныуулæфыд Иссæ. – Мæныл ма тыхс. Фæлтау ацу лæппутæм, сæ зард ма ныууадзæнт. Мæ сабидугæй абонмæ нæ хъуыды кæнын, искуы истæуыл скуыдтон, уый. Абон мæ ставд цæссыгæй фæкæуын кодта нæхи ирон хъæбатырты зарæг. Нырризын мын кодта мæ зæрдæйы уидæгтæ. Хæсты заманы федтон мæ æмзæххонты хуыздæрты мæрдтæ. Кæд сæ хæдзæрттæм нал сыздæхтысты, уæддæр сæ сæрыстыр дæн. Се 'взонг цæрæццаг удтæ радтой нæ бæстæйы сæраппонд. Фæлæ сæ нæмттæ баззадысты зардæыты.

Æмæ цæрæд ирон зарæг!»

Афтæ фæци йæ ныхас Билар.

Хъæбæлоты Биларæн йæ сæйрагдæр сагъæстæй иу уыди, хæсты фæстæ йæ сывæллæттимæ чи баззад, уыцы æнæфæцудгæ сидзæргæстæн сæ фæлмæст æмæ уæззау цард фæрогдæр кæныныл. Уыдонимæ уыди мæ ныййарæг мад Гæбуты (Туайон) Нинæ дæр – фондз сывæллоны мад, партийы уæнг, æхсæнадон куысты æнæзæрдæхудт, сæрæн архайæг. Кæд æм ахуырад дыу-уæ къласы йеддæмæ нæ уыд, уæддæр ын Хуыцау балæвар кодта æрдзон курдиат: уыди куырыхон зонды хицау æмæ дзырдарæхст.

1966 азы уыди нæ республикæйы сылгоймæгты фыццаг съезд. Архайæг дзы уыдысты  уаздæытæ дæр, сæ иу – дунейы фыццаг сылгоймаг-космонавт Валентинæ Терешкова. Æрыдоны районы делегаттимæ уыди мæ мад Нинæ. Билар ын бабар кодта, цæмæй йæ раныхасы фæстæ зæрдæбын арфæ ракæна нæ буц уазæгæн æмæ йын Иры сылгоймæгты номæй йæ сæрыл æркæна цыллæ нывæфтыд ирон кæлмæрзæн.

Хуымæтæг ныхæстæй зæ-гъæн нæй, Нинæ куыд сарæхсти, уымæн. Терешкова бадти президиумы Билары фарсмæ. Нинæ йæ ныхас куы фæци, уæд йæ хъæлæс цас амыдта, афтæ йæм дзуры:

– Нæ зынаргъ космонавт Валентинæ! Паблиæнæ, паблиæнæ! – æмæ ма къухæй дæр амоны, цæмæй йæм хæстæгдæр æрбацæуа.

Цалынмæ йæм уый трибунæмæ цыди, уæдмæ Нинæ залы бадæг адæммæ дзуры, æз дæр, дам, уырыссагау дыууæ ныхасы зонын. Æвæццæгæн, йæхицæй тынг ныббузныг. Адæм æмхуызонæй сыстадысты. Цалынмæ Нинæ Терешковайæн лæвæрттæ кодта æмæ йын йæ  сæрыл уыцы кæлмæрзæн аив кодта, уæдмæ зæлыди тыхдæын къух-æмдзæгъд. Фæстæдæр мæ мады æмæ Терешковайы къам, стæй съезды йæ раныхасæй скъуыддзаг хаст æрцыдысты Гадæиты Марияйы чиныг «Æенщины гор»-мæ.

Адæймаг йæ царды æвдисæн цы цаутæн вæййы, уыдонæй иутæ йæ зæрдæмæ арф райсы. 1974 азы Цæгат Ирыстоны автономийыл 50 азы сæххæсты фæдыл нæ республикæйы Сæйраг Советы Президиум саккаг кодта Кады грамотæтæ нæ культурæйы æмæ аивады кусдæытæн, уыдонимæ уыдтæн æз дæр. Грамотæ мын мæ къухтæм радта Хъæбæлоты Билар æмæ мын лæгæй-лæгмæ зæрдæбын арфæ ракодта:

– Зоя! Адæмы хъæуы дæ
куыст, æмæ дæ хъарутыл макуы бацауæрд. Адæм дæ уарзынц, æмæ сæ фарнæй хайдæын у. Дæ мады фарн æмæ кад дæлæмæ ма 'руадз.

Гъе, ахæм аргъ кодта Хъæбæлоты Билар, ссæдз азы дæргъы кæй сæргъы лæууыд, уыцы адæмæн.

Æнæкæрон сты Биларимæ баст мысинæгтæ. Иннæ аз 27 ноябры йæ райгуырдыл æххæст кæны 95 азы. Æмæ мæ уырны, уыцы мысинæгты нымæц бæлвырд кæй фæфылдæр уыдзæн. Уымæн, æмæ никæцы барæныл сбарæн ис, уый республикæйы æнтыстдæын рæзтмæ цы стыр хуын бахаста, уымæн.

 

Гæбуты Зоя,
республикон адæмон сфæлдыстады Центры хайады сæргълæууæг,

УФ-йы æмæ РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг